Hoe is het idee ontstaan?

Layla El-Dekmak: “Dat was eerder toevallig. Ik werkte aan een ander project en sprak met iemand met gevangeniservaring. Hij vertelde open over die periode, maar zei plots dat de tijd na detentie voor hem zwaarder was dan de gevangenis zelf. Dat had ik nog nooit gehoord. Ik vroeg me af: is dat voor meer mensen zo? We weten hoe zwaar de situatie in de gevangenis is. Als iemand zegt dat wat daarna komt nog moeilijker is, dan moet je daar iets mee doen.”

Was het moeilijk om mensen te vinden die wilden getuigen?

Layla:“Eens je één iemand spreekt, gaat de rest makkelijker. Veel liep via via, ook omdat ik open vertelde waar ik mee bezig was. Het moeilijkste was een vrouw vinden die on tape wou getuigen. Op vrouwen rust nog een groter stigma. Uiteindelijk vond ik Charlotte. Ze wilde eerst met stemvervorming praten, maar gaandeweg groeide het vertrouwen. Op een bepaald moment zei ze: ‘Het is goed. Ik wil dit zo vertellen.’ Het constant verzwijgen woog ook.”

Hoe verliep jullie samenwerking?

Pieter De Vos (Docwerkers): “We kenden elkaar al van gelijkaardige thema’s. Layla zocht een productiehuis en hoewel dat niet onze klassieke manier van werken is, geloofden we meteen in dit project. Het grootste werk had zij al gedaan: mensen vinden en interviewen. Wij hebben haar ondersteund om het af te werken, als klankbord en kritische lezer van het montagescript. Dankzij de steun van Linx+ is het project in een stroomversnelling geraakt.”

Hoe kijken jullie terug op het maakproces?

Layla: “Ik ben onbevangen gestart, maar botste al snel op hoe weinig onderzoek er is naar recidive. Dat heeft ook te maken met een gebrek aan middelen voor onderzoeksjournalistiek. Ik zat met honderden pagina’s artikels die ik zelf moest doorspitten. Het werd een liefdeswerk, maar als freelancer was het zwaar om dat zo lang alleen te dragen. Voor dit soort diepgravende journalistiek is simpelweg meer budget nodig.”

Pieter: “Wij zijn er in de laatste fase bijgekomen. We hebben een deadline opgesteld, maar het was toch even schrikken hoe hard de tijd vliegt. (lacht) Mensen onderschatten hoeveel werk en liefde er in zo'n project kruipt.”

Welke accenten wilden jullie leggen?

Layla: “Vrijlating wordt vaak gezien als een rooskleurig einde van een moeilijke periode. Ik wil duidelijk maken dat dit niet zo is: het is het begin van een nieuw en moeilijk verhaal. De straf stopt niet na vrijlating. Ik sprak mensen die worstelen met eenzaamheid, isolatie en schaamte. Het systeem helpt hen niet vooruit. Alleen kan je daar moeilijk tegen opboksen. Het is geen ver-van-ons-bedshow. Dit gaat over hoe wij als samenleving omgaan met mensen.”

Zien jullie structurele problemen?

Layla: “Uitsluiting, armoede en stigma versterken elkaar. Veel mensen stonden al aan de rand van de samenleving vóór detentie. In de gevangenis wordt dat alleen maar erger, met een zware impact op hun zelfbeeld. Na vrijlating botsen ze daar voortdurend op: bij het zoeken naar werk of in sociale contacten. Velen hadden het gevoel dat hun verleden zichtbaar op hun voorhoofd stond.”

Pieter: “We kijken nog te vaak vanuit individuele schuld. Ik vind het belangrijk om die verhalen systemisch te bekijken: het zijn vaak mensen uit kwetsbare sociaaleconomische situaties die sneller in detentie belanden.”

Verwachten we te veel van detentie?

Layla: “Voor mij is het essentieel: mensen hebben hun straf uitgezeten en nemen daar verantwoordelijkheid voor. En toch blijkt dat vaak nog niet genoeg. Ze blijven geconfronteerd worden met uitsluiting en krijgen geen echte tweede kans. We weten bovendien dat het systeem en het beleid niet snel zullen veranderen. Persoonlijk ben ik geen voorstander van lange gevangenisstraffen. Onderzoek toont aan dat die niet werken. We moeten anders kijken naar detentie, maar vooral naar wat erna gebeurt. Preventie is cruciaal. Veel mensen horen niet thuis in de gevangenis. Problemen zoals schulden of werkloosheid moet je aanpakken, maar net daarop wordt vandaag bespaard. Elk jaar komen zo’n 20.000 mensen vrij. Dit is geen randfenomeen, maar een structureel verhaal.”

Wat kan deze documentaire betekenen?

Pieter: “Deze documentaire laat horen hoe detentie en de periode erna écht aanvoelen. Dat maakt het moeilijker om snel te oordelen. Je beseft: dit kunnen mensen zijn die je kent. Eén documentaire verandert de wereld niet. Maar ze kan wel bijdragen aan inzicht en mensen verbinden die samen druk willen uitoefenen.”

Wat hoop je dat blijft hangen?

Layla: “Toen ik hiermee startte, schrok ik echt wel dat deze problematiek grotendeels in de schaduw blijft. Er is aandacht voor detentie zelf, maar veel minder voor wat daarna komt. Net dat wilde ik zichtbaar maken. Er wordt vaak over mensen in detentie gesproken, maar zelden met hen. Dat wilde ik omkeren. Uiteindelijk hoop ik op beleidsverandering, al kan dat in kleine dingen zitten. Bijvoorbeeld dat mensen niet meer vrijkomen met een vervallen identiteitskaart. Dat lijkt klein, maar het zorgt meteen voor grote administratieve drempels.”

Dit interview verscheen in ons magazine Linxuit van juni 2026.