Fotografie als venster op het nu

Zes mensen met jongdementie trokken drie maanden lang met hun camera op pad. Niet om te leren hoe je fotografeert, maar om te ontdekken wat je ziet als je geheugen gaten krijgt.

Hun project – een samenwerking tussen Linx+ en Het Ventiel – werd een oefening in waarnemen, voelen en loslaten. Geen klassieke workshop of technische les, maar een zoektocht naar wat overblijft van een beeld wanneer herinneringen vervagen.

De deelnemers fotografeerden thuis, in hun buurt, soms begeleid, soms alleen. Hun foto’s tonen geen perfecte composities, maar fragmenten van een werkelijkheid die tegelijk broos en scherp is: een lichtvlek op een muur, een hand die even blijft rusten, een gezicht in een spiegel.

Het resultaat groeide uit tot een ontwapenende tentoonstelling: intiem, eerlijk en zonder opsmuk.

Focussen op mogelijkheden

“Wij willen mensen niet laten afgeven, maar hen opnieuw iets laten ontdekken,” zegt Gudrun Callewaert, coördinator van Het Ventiel. De organisatie richt zich op mensen met jongdementie, een groep die vaak tussen de mazen van het zorgnet valt. Dementie midden in het leven, terwijl werk, gezin en vriendschappen nog volop spelen, vergt een andere blik.

Waar klassieke hulpverlening focust op wat verdwijnt, kiest Het Ventiel voor wat nog wél mogelijk is. Fotografie, muziek, kunst of beweging zijn geen therapie, maar manieren om opnieuw betekenis te vinden. Om te tonen: ik ben er nog.

Anders kijken

Jongdementie kent vele gezichten. Soms gaat het om geheugenverlies, soms om veranderingen in persoonlijkheid, waarneming of taal. “Bij fronto-temporale dementie verandert iemands blik op de wereld volledig,” zegt Gudrun. “Het is dezelfde persoon, in dezelfde verpakking, maar met een ander perspectief. En precies dat nieuwe perspectief kan verrassend rijk zijn.”

Sommige mensen ervaren zelfs letterlijk een andere manier van zien. Alzheimer kan het zicht beïnvloeden, bijvoorbeeld door aantasting van de oogzenuw. Dan wordt de wereld wazig of vernauwd tot een soort tunnel. Die fysieke verandering bepaalt mee wat iemand vastlegt: beelden die dichter liggen bij wat ze voelen dan bij wat ze zien.

Wie met een wankel geheugen kijkt, ziet anders. Associaties met het verleden sluipen ongemerkt in beelden. Een bloem, een raam, een straatsteen… ze kunnen allemaal een echo zijn van iets dat diep vanbinnen nog leeft.

“Vaak herinneren ze zich niet dat ze een bepaalde foto namen,” vertelt Gudrun. “Maar voor hun partner of familie wordt dat beeld een kostbare herinnering. Voor henzelf is vooral het moment van kijken belangrijk. Ze leven in het nu.”

De vrijheid van het nu

Tijdens de sessies merkten de begeleiders hoe vrij de deelnemers zich voelden achter hun camera. Geen angst om te mislukken. Geen oordeel over wat ‘mooi’ is. “Wij maken ons druk over wat anderen van onze beelden vinden. Zij niet. Ze doen hun ding. Ze genieten nu,” zegt Gudrun.

Dat maakt hun foto’s tegelijk puur en ontregelend. Een deelnemer legde zijn vrouw vast terwijl ze zich opmaakte in de badkamer; een eenvoudig beeld dat plots een intiem portret werd van liefde en nabijheid.

Fotografie als bevestiging

De foto’s van mensen met jongdementie spreken zonder woorden. Ze tonen dat creativiteit niet verdwijnt, maar van vorm verandert. Dat expressie niet afhangt van geheugen, maar van gevoel. En dat waardering kracht geeft.

“Fotografie bevestigt dat ze nog iets kunnen,” zegt Gudrun. “Familieleden zijn vaak trots: ‘Kijk wat papa kan.’ Dat doet iets met hun zelfvertrouwen. Het verhaal stopt niet bij de diagnose.”

Nieuwe talenten ontdekken

Ook leren blijft mogelijk, al vraagt het om geduld en intuïtie. “Wij zoeken wat er nog kan, via kleine stapjes,” zegt Gudrun. “Soms is dat klei, soms muziek, soms fotografie. Zo ontdekken mensen talenten waarvan ze niet wisten dat ze die hadden.”

Wanneer Het Ventiel met zijn groep naar het SMAK in Gent trekt, vallen verschillen in blik nog sterker op. “Zij zien andere dingen dan wij,” vertelt Gudrun. “Een kleur, een detail, een schaduw. Als je luistert naar wat ze vertellen, denk je vaak: waarom heb ik dat zelf niet gezien? Wij zijn zo gevormd door wat ‘hoort’ in kunst, dat we soms vergeten echt te kijken.”

Kijken zonder verwachting

Misschien is dat precies wat deze fotografie ons leert: kijken zonder verwachting. Niet oordelen, niet duiden. Gewoon zien wat er is.

Of, zoals Gudrun het samenvat: “Je moet met je hart en je buik werken, niet met regels. Iedereen is anders. En als je echt kijkt, zie je altijd meer.”

Lees meer in RAUW 2025